Lefebvre is slechts het begin

De aanstaande verzoening met de aanhangers van Lefebvre is slechts een vingeroefening. Met het toestaan van de Tridentijnse ritus, zet Benedictus XVI de poort wagenwijd open voor hereniging met de Orthodoxie, zijn ware missie.

 

Paus Benedictus XVI heeft besloten de excommunicatie van vier door aartsbisschop Marcel Lefebvre gewijde bisschoppen op te heffen. Benedictus heeft voor zichzelf een duidelijk doel gesteld tijdens zijn pontificaat: het bewaken van de eenheid. Dat doet hij door de rechtlijnigheid onder theologen sterk in de gaten te houden. Hij doet dat nog meer door zijn vleierijen richting de Oosters-Orthodoxe kerken. 

In de zomer van 2007 liet het Vaticaan twee documenten uitgaan: één over de Tridentijnse ritus en één over de verhouding tussen de katholieke kerk en de andere christelijke kerken. Op het eerste gezicht leken ze niets met elkaar te maken te hebben, maar schijn bedriegt. In een artikel van 11 juli 2007 op de website Isidorusweb.nl betoogde ik reeds dat Benedictus XVI met deze twee documenten de weg effent tot eenheid met de Orthodoxe kerken: Summorum Pontificium en Ad Catholicam Profundius. Voor het bereiken van deze 'Romeinse Vrede' heeft de paus beide documenten nodig.

Op 7 juli publiceerde de paus een motu proprio onder de titel Summorum Pontificium. Het geeft de katholieken wereldwijd de expliciete mogelijkheid om de eucharistie te vieren volgens de oude ritus van het Concilie van Trente (einde 1563). Veel behoudende katholieken vinden deze liturgie-met-de-rug-naar-het-volk 'mystieker' en 'goddelijker' dan die van na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Maar wat er nu feitelijk verandert met Summorum Pontificium? Voorheen kon de oude ritus ook worden gevierd. De voorwaarden waaronder zijn weliswaar iets versoepeld, maar als geheel beschouwd nog aardig in omvang. Veel is er dus niet veranderd. Waarom dan toch dit document?

Vier dagen publiceerde het Vaticaan Ad Catholicam Profundius. Het document handelt over het wezen van de r.-k.kerk. Toch zegt het eigenlijk niets nieuws, alle consternatie in de binnen- en buitenlandse media ten spijt. Het haakt eigenlijk in op een door de toenmalige kardinaal Ratzinger ingezette, bepaalde soort interpretatie van het begrip 'communio'. Meer progessieve theologen als Edward Schillebeeckx en Hans Küng, maar ook aan de Duitse curiekardinaal Walter Kasper, zagen in dit begrip een theologische opening om het oecumenische en interreligieuze gesprek op gang te brengen en te houden. In 1992  schreef de man die later als Benedictus XVI Ad Catholicam zou schrijven, de notitie Communionis Notio. Hierin wordt het befaamde 'subsistit' uit de concilieteksten van Vaticanum II in één bepaalde richting geïnterpreteerd: de ware kerk van Christus valt niet samen met de katholieke kerk (tot zover is iedereen het eens), maar de katholieke kerk is wel de ware kerk. Ratzinger doet niets anders dan zijn werk als kardinaal voortzetten nu hij tot paus gekozen is. Niets nieuws wederom.

De timing is essentieel om dit te begrijpen. Beide documenten zijn binnen één week na elkaar gepubliceerd. Ad Catholicam Profundius zet de protestantse kerken aan de rand van hun katholieke spectrum: net geen kerken. Maar tegelijkertijd zet het de Orthodoxe kerken juist in het volle licht van de catholica. Daar is immers – in tegenstelling tot in de protestantse kerken – wel sprake van een apostolische opvolging (zeg maar: paus en bisschoppenstructuur) en van sacramenten in katholieke zin. Het document zet dus de deur naar de Orthodoxe kerken wagenwijd open. Benedictus XVI heeft er persoonlijk voor gezorgd dat enkele Orthodoxe patriarchen en hoogwaardigheidsbekleders bij de begrafenis van zijn voorganger aanwezig waren. En in de afgelopen jaren heeft hij gepoogd een intensief contact met hen te houden. Alleen de Russisch-orthodoxe kerk houdt afstand, maar staat daarin bijna alleen.

De gastvrijheid van het Vaticaan ten aanzien van de Oosters-Orthodoxe kerken was al ingezet tijdens het pontificaat van Benedictus zeer gewaardeerde voorganger, Johannes Paulus II. Meer dan eens bezochten paus en patriarchen elkaar. Uiteraard kennen we het verschijnsel van de zogenaamde 'geünieerde kerken'. De Oosterse kerken erkennen het primaat van de bisschop van Rome en mogen in ruil hun eigen liturgie houden. Nu echter erkent Rome wederom de positie van de Oosterse kerken in het algemeen. Het document Summorum Pontifium doet gek genoeg hetzelfde, zonder ook maar één keer expliciet naar het Oosten te wijzen. Het document geeft namelijk expliciet aan dat er binnen één katholieke kerk twee verschillende rites kunnen worden gevierd: de Tridentijnse en de Vaticaanse. Daarmee wordt de ruimte geschapen voor nog een derde ritus binnen één kerk, de Oosters-Orthodoxe.

Benedictus XVI werkt er gestaag naar toe. De aanstaande eenheid met de Pius X-broederschap is er daarom een op weg naar hereniging met die oosters-orthodoxe stroming.

Drs. Frank G. Bosman
 
Frank G. Bosman is theoloog en verbonden aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. Zie ook zijn weblog: www.goedgezelschap.eu