Kerk en bibliotheek: instituties met nieuwe online uitdagingenDe vergelijkende gedachten over kerk en bibliotheek van de zoekend gelovige Boele Ytsma prikkelen en sluiten aan bij de vergelijking die podcastpriester Roderick Vonhögen deed tijdens zijn lezing op UGame/ULearn in Delft op 23 april. Boele Ytsma was in het publiek aanwezig als bezoeker van ons symposium Internetspiritualiteit en sindsdien heb ik wat vaker contact met hem. Boeiende man! Ik ga graag op zijn observaties in die hij in zijn weblog doet. Ja, instituties als kerk en bibliotheek (of politiek, politie, media) zouden nieuwe rollen moeten definiëren onder invloed van wat Clay Shirky, Jeff Jarvis en vele anderen beschrijven aan sociale webbased ontwikkelingen.
Zijn eerste constatering: bibliotheek en kerk worden geassocieerd met het oude medium boek. Ongetwijfeld vanwege de bijbel als eeuwenoude bron van geloofswaarheden. Het beeld van bibliotheek of boek als oud medium is ten dele juist. Het is een oud instituut (alleen al door de naam) en het bestaat eeuwen (van de mythische bibliotheek van Alexandrië tot de Koninklijke Bibliotheek in Nederland sinds 1798). Maar tegelijkertijd wordt een bibliotheek ook als hypermoderne organisatie beschouwd (TU Delft, Amerikaanse universiteitsbibliotheken, Openbare Bibliotheek Amsterdam) met andere associaties dan alleen het boek. Je kunt ook een onderscheid maken naar printed of webbased media. Print media (boek, tijdschriften, wetenschappelijke artikelen, maar ook dagboeken, aktes, pamfletten) kennen we al eeuwen. Bij iedere technologische vernieuwing (boekdrukkunst, distributiekanalen, web) is er een nieuwe drager bijgekomen met zijn eigenaardigheden. Weinige vormen verdwenen. Boek werd e-book. Dagboek werd blog. Telefoongesprek werd chat. Morse bericht werd tweet. Bijbel werd SMS-bijbel of Youtube fimpje "Bible in a minute".
Boele’s tweede waarneming: het boek als exclusieve bron. Het boek is niet meer exclusief, al een hele poos niet meer (tenzij je heel ver teruggaat in de tijd). Een boek concurreert al tijden met tv, radio en film. Iedere drager van informatie kent zijn eigen publiek, eigen identiteit en eigen distributie. En ondanks dat is de boekproductie toegenomen. De uitdaging voor een bibliotheek is om daarin mee te bewegen, mee te meanderen. He, dat geldt ook voor een kerk! Weblogs, podcasting, iPhone applicaties of Facebook accounts zijn goede voorbeelden.
Een andere vergelijking tussen kerk en bibliotheek enerzijds en het web anderszijds die wellicht relevanter is, is de leeftijd, doelgroep of gebruikersgroep zo je wilt. Kerk en bibliotheek: daar werken relatief ouderen (en komen voornamelijk ouderen, althans in OB’s). Op het web is dat beeld veel diverser. Dus het beeld hoe je omgaat met informatie is anders. De link van Tim Berners-Lee heeft alles verandert!
De ‘macht’ van bewaking en selectie is zeker veranderd, maar niet zozeer overbodig geworden. Hoewel macht een wat zwaar woord is. Ik spreek liever van omgaan met mogelijkheden.
Het is wel selectie na publicatie geworden (als we al kunnen definiëren wat een publicatie is). Sommige blogs werken zonder redactie (de Me-and-my-cat-blogs), andere werken wel met redactie maar hebben geen last van het fysieke drukproces als vertragende publicatiefactor.
Een rol van de (wetenschappelijke) bibliotheek is om wegwijs te maken in de enorme information overload: selectie dus. Dat gebeurt door collectievormingsprofielen, maar ook bijvoorbeeld door instructie hoe je kunt wegen welke informatie waar is en wat niet waar (het voorbeeld Stormfront/ Martin Luther King), hoe je selectie kunt plegen, en hoe je kunt omgaan met het aanbod van informatie. Journalisten worstelen met hetzelfde vraagstuk vanuit een ander perspectief. Die rol heeft een OB ook, naast leesbevordering en sociale activeringsprogramma’s. De ‘macht’ van selectie is nu in handen van gebruikers van het web en bezoekers van websites….en van zoekmachines. Zijn derde waarneming: kerk en bibliotheek zijn overbodig geworden. Tja, dat is niet waar en te negatief gesteld. Ik hoop niet dat dit Boele’s verhaal wordt op de Kerk en Wereldlezing op 12 juni 2009 over religieuze internetgemeenschappen. Er is duidelijke meerwaarde voor de kerk, on- en offline. Spirituele, ethische en zingevingsvragen zijn van alle tijd. Alleen de arena van de zinzoeker verandert sneller. Niet meer verplicht op zondag naar een kerkgebouw, maar je kunt zelf zoeken en je spirituele vraag beantwoorden. Het web is de nieuwbouwkerk naast het bestaande 19e Neogotische kerkgebouw. Het gaat erom die wisselwerking vanuit een perspectieven te stimuleren. De relimarktwerking heeft als voordeel dat je over je eigen (christelijke) identiteit moet nadenken en dat moet verwoorden naar zinzoekers, zoekende gelovigen, overstappers, uittreders of nieuwe-spirituelen.
Een slotopmerking, uit de losse pols, is de observatie dat kerken niet meer langs lijnen van hiërarchie en organisatie kunnen functioneren maar alleen via sociale interactie en dynamische netwerken. Ook hier geldt, vermoed ik, dat het een combinatie van beide is. Het internet is een georganiseerd netwerk, bestaande uit protocollen en internationale afspraken.
Een kerk is dat ook. Iedere vorm van samenkomst heeft een bepaalde mate van organisatiegraad nodig. Tegelijkertijd, hoe flexibeler de organisatorische structuur, des te beter wordt de sociale interactie en participatie gestroomlijnd. Andersom kan ook: Sociale interactie en online participatie beïnvloeden de mate van traditionele organisatie. Google kan eenvoudigweg niet zonder organisatie omdat het te groot is geworden. De groep rond Jezus kon dat ook niet, eeuwen geleden.
Eric van den Berg |
